Sy przeciwko Włochom

Wielokrotne naruszenia Konwencji w sprawie pozbawienia wolności w zwykłym zakładzie karnym skarżącego cierpiącego na zaburzenia psychiczne, pomimo orzeczeń sądów krajowych nakazujących przeniesienie go do zakładu karnego w celu wykonania środków zapobiegawczych – wyrok ETPC z 24.1.2022 r.  w sprawie Sy przeciwko Włochom (skarga nr 11791/20); jednogłośnie:

naruszenie Artykułu 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Europejskiej Konwencji Praw Człowieka;

brak naruszenia art. 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) dotyczącego okresu pozbawienia wolności od 2 grudnia 2018 r. do 20 maja 2019 r.;

naruszenie art. 5 ust. 1 dotyczącego okresu pozbawienia wolności od 21 maja 2019 r. do 10 maja 2020 r.;

naruszenie Artykułu 5 ust. 5 (prawo do odszkodowania);

naruszenie art. 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego); naruszenie art. 34 (prawo do skargi indywidualnej).

Sprawa dotyczyła faktu, że skarżący, cierpiący na zaburzenia osobowości i zaburzenia afektywne dwubiegunowe, przebywał w areszcie w zwykłym zakładzie karnym pomimo orzeczeń sądów krajowych stwierdzających, że jego stan zdrowia psychicznego nie da się pogodzić z takim pozbawieniem wolności i nakazujących przeniesienie go do Ośrodka Pomocy egzekwowania środków zapobiegawczych (REMS), a później do więziennej służby psychiatrycznej.

Trybunał zauważył, że pomimo jasnych, jednoznacznych oświadczeń sądu krajowego stan psychiczny skarżącego był niezgodny z pozbawieniem wolności w zakładzie karnym oraz że przebywał on w zwykłym zakładzie karnym przez prawie dwa lata. Nie skorzystał z żadnej ogólnej strategii terapeutycznej leczenia swojego zaburzenia, na tle złych warunków przetrzymywania. Trybunał wskazał, że w dniu 21 stycznia 2019 r. sędzia wykonujący wyroki w Rzymie zarządził natychmiastowe przeniesienie skarżącego do ośrodka w celu wykonania środków zapobiegawczych na okres jednego roku. Następnie Departament Administracji Więziennej bezskutecznie wysłał dużą liczbę wniosków o przyjęcie do REMS w regionie Lacjum i poza nim. Trybunał zauważył, że w świetle takich odmów władze krajowe nie utworzyły nowych miejsc REMS ani nie znalazły alternatywnego rozwiązania. Jak Trybunał podkreślał przy kilku okazjach w przeszłości, rządy powinny organizować swoje systemy więzienne w taki sposób, aby zapewnić poszanowanie godności osadzonych, niezależnie od trudności finansowych lub logistycznych. Trybunał uznał zatem, że w przypadku braku miejsca REMS na rządzie włoskim spoczywał obowiązek znalezienia odpowiedniego alternatywnego rozwiązania, jak w rzeczywistości wyraźnie stwierdził Trybunał w swoim środku tymczasowym wydanym na podstawie Reguły 39.

WA przeciwko Szwajcarii

Naruszenia w prewencyjnym zatrzymaniu poważnie chorego psychicznie sprawcy – wyrok ETPC z 2.11.2022 r. w sprawie WA przeciwko Szwajcarii (skarga nr 38958/16); jednogłośnie:

naruszenie Artykułu 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa) konwencji,

naruszenie art. 7 ust. 1 (zakaz dwukrotnego sądzenia lub karania) do Konwencji.

Sprawa dotyczyła zastosowania tymczasowego aresztowania wobec W.A. – mężczyzny, który miał poważne problemy psychiczne – po odbyciu 20-letniego wyroku za dwa zabójstwa. 

Trybunał stwierdził w istocie, że tym aresztowaniem, nałożonym w ramach procedury wznowienia, w której nie było żadnych nowych dowodów dotyczących charakteru przestępstwa lub zakresu winy skarżącego, został on dwukrotnie ukarany za te same przestępstwa. Co więcej, podczas gdy skarżący rzeczywiście mógł zostać zatrzymany jako osoba „niezdrowa psychicznie” zgodnie z Konwencją, jego zatrzymanie było niezgodne z prawem, ponieważ nie był osadzony w instytucji odpowiedniej dla pacjentów chorych psychicznie.

M.B. przeciwko Polsce

Nie wykazano by stan psychiczny skarżącego wymagał pozbawienia wolności - wyrok ETPC z 14.10.2021 r. w sprawie M.B. przeciwko Polsce (skarga nr 60157/15); naruszenie art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji.

Sprawa dotyczyła zarzutu skarżącego naruszenia art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji w związku z zastosowaniem wobec niego środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.

W styczniu 2014 roku skarżący zaatakował swoich rodziców i ranił ich nożem. Stwierdzono u niego schizofrenię paranoidalną. Skarżący podjął z własnej inicjatywy terapię w ośrodku dla młodzieży z zaburzeniami psychicznymi. W styczniu 2015 roku sąd rejonowy umorzył postępowanie i orzekł umieszczenie skarżącego w zakładzie zamkniętym. W maju 2015 roku sąd okręgowy utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W ocenie skarżącego, opinie psychiatryczne, na podstawie których umieszczono go w zamkniętym zakładzie, nie były aktualne w momencie wydania przez sąd postanowienia. Wydano je bowiem 15 miesięcy przed wydaniem orzeczenia w sprawie i 18 miesięcy przed umieszczeniem go w szpitalu psychiatrycznym.

W ocenie Trybunału, sądy krajowe, pomimo twierdzeń skarżącego, że po terapii w ośrodku terapeutycznym jego stan uległ poprawie, nie zleciły żadnych innych badań lekarskich. Dlatego w chwili umieszczenia skarżącego w szpitalu w dniu 4 sierpnia 2015 roku nie zostało „wiarygodnie wykazane”, że jego stan psychiczny wymagał jego odosobnienia. Stąd pozbawienie wolności skarżącego w okresie od 4 sierpnia 2015 roku do 12 kwietnia 2016 roku nie było „zgodne z prawem” w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji.

Venken i Inni przeciwko Belgii

Więźniowie przymusowo zamknięci w oddziałach psychiatrycznych więzienia: Trybunał bada postępy od czasu wydania wyroku pilotażowego W.D. p. Belgii – wyrok ETPC z 6.4.2021 r. w sprawie Venken i Inni przeciwko Belgii (skarga nr 46130/14); jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) i art. 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) Konwencji w stosunku do trzech skarżących.

Sprawa dotyczyła pięciu wniosków dotyczących przymusowego umieszczenia pięciu obywateli belgijskich w oddziałach psychiatrycznych zakładów karnych i była kontynuacją wyroku pilotażowego W.D. p. Belgii. Skarżący zarzucili, że nie otrzymali opieki terapeutycznej, która byłaby odpowiednia dla ich stanu zdrowia psychicznego, i skarżyli się na brak skutecznego środka prawnego w celu zmiany ich sytuacji.

Trybunał zauważył, że w momencie wniesienia skarg pięciu skarżących przebywało w oddziałach psychiatrycznych zakładów karnych, gdzie nie otrzymali odpowiedniej terapii. W czasie orzekania wszyscy byli już osadzeni w placówce, która była zasadniczo odpowiednia dla ich schorzeń psychicznych. Ich zatrzymanie w warunkach naruszających art. 3 i 5 ust. 1 Konwencji dobiegło końca. W związku z tym Trybunał uznał, że odszkodowanie przyznane przez sądy krajowe trzem skarżącym nie obejmowało całego okresu, w którym byli oni przetrzymywani w więziennych oddziałach psychiatrycznych, bez realnej nadziei na zmianę i bez odpowiedniego wsparcia medycznego. W opinii Trybunału ten znaczący okres wystawił ich na szczególnie dotkliwe trudności, powodując cierpienie o natężeniu przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia nieodłącznie związany z pozbawieniem wolności. Jednakże dwóch skarżących, którzy uzyskali adekwatne i wystarczające zadośćuczynienie za cały okres, w którym byli przetrzymywani w warunkach sprzecznych z Konwencją, nie miało już statusu ofiary.

Naruszenie art. 5 ust. 4 (prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności ) w stosunku do trzech skarżących

Naruszenie art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego) w zw. z art. 3 w stosunku do dwóch z tych skarżących.

Trybunał uznał, że ci trzej skarżący, którzy skarżyli się na postępowanie prowadzone na podstawie Ustawy o ochronie socjalnej z 1930 r., nie dysponowali skutecznym środkiem odwoławczym z tych samych powodów, które zostały wskazane przez Trybunał w wyroku pilotażowym W.D. p. Belgii, przynajmniej do czasu utworzenia dodatkowych miejsc w psychiatrycznych ośrodkach sądowych w Gandawie i Antwerpii oraz w obiektach innych niż więzienia.

- większością głosów (sześć głosów do jednego):

Brak naruszenia Artykułu 5 ust. 4 (prawo do szybkiej decyzji o zgodności z prawem zatrzymania) oraz Artykułu 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego) wraz z Artykuł 3 w odniesieniu do dwóch skarżących, którzy wnieśli skargę na postępowanie prowadzone po wejściu w życie ustawy o przymusowym pozbawieniu wolności z 2014 r.

Trybunał uznał, że pilne wnioski do organów ochrony socjalnej, ustanowionych na mocy ustawy o zamknięciu przymusowym, nie stanowią środków prawnych, które mogą szybko naprawić sytuację, na którą skarżyli się dwaj skarżący. Nie można zatem uznać tych środków zaradczych za skuteczne. Jednakże Trybunał orzekł, że w teorii pilne postępowanie przed sądami powszechnymi (recours de référé) stanowiło dostępny środek, który byłby w stanie zapewnić zadośćuczynienie w sytuacji, której ci dwaj skarżący byli ofiarami, i uniemożliwić dalsze domniemane naruszenia. Zauważył, że Sąd Kasacyjny wyraźnie wskazał na komplementarność pilnych wniosków składanych do organów ochrony socjalnej i pilnych postępowań przed sądami powszechnymi. Sąd wskazał również, że wnioski podobne do tych w niniejszej sprawie zostały odroczone do czasu upływu terminu wyznaczonego przez Trybunał w wyroku pilotażowym W.D. p. Belgii. Uznał, że należałoby kontynuować badanie tych spraw w świetle zasad ustanowionych w niniejszym wyroku, po jego uprawomocnieniu.

Aggerholm p. Danii

Niewystarczające uzasadnienie dla kontynuowania przywiązywania chorego psychicznie mężczyzny pasami krępującymi do szpitalnego łózka przez długi okres czasu – wyrok ETPC z 15.9.2020 r. w sprawie Aggerholm p. Danii (skarga nr 45439/18); jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji.

Sprawa dotyczyła skargi schizofrenika na przywiązywanie za pomocą pasów krępujących do łóżka w szpitalu psychiatrycznym przez blisko 23 godziny, jeden z najdłuższych okresów takiego unieruchomienia kiedykolwiek ocenianego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.

Biorąc pod uwagę kontekst historii przestępstw z użyciem przemocy ze strony skarżącego, Trybunał, podobnie jak sądy krajowe, uznał za zasadną decyzję przywiązania go pasami krępującymi jako jedyny dostępny środek by przeciwdziałać nagłej i nieuchronnej szkodzie dla personelu i pacjentów szpitala.

Mimo to, sądy krajowe nie odniosły się do wielu problemów związanych z kontynuacją i czasem trwania tego środka. W szczególności, lekarz dyżurny utrzymywał ten środek przez całą noc pomimo stwierdzenia, że skarżący zachowywał się spokojnie cztery godziny wcześniej. Doszło również do półtoragodzinnego opóźnienia w uwolnieniu go od krępujących pasów następnego dnia.

  

L.R. p. Północnej Macedonii

Naruszenia praw niepełnosprawnego ośmiolatka, który był przywiązany do łóżka w publicznej placówce „dla własnego dobra” – wyrok ETPC z 23.1.2020 r. w sprawie L.R. p. Północnej Macedonii (skarga nr 38067/15);

Sprawa dotyczyła dziecka, L.R., które było w państwowej placówce od 3 miesiąca życia oraz zarzutów nieodpowiedniej opieki i złego traktowania. Jego sprawą zainteresował się jeden NGO, gdy rzecznik praw obywatelskich odwiedził go w instytucie w 2013 r. i zobaczył, że jest przywiązany do łóżka.

Jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji uznając, że władze były odpowiedzialne za umieszczenie L.R. w placówce, która nie mogła odpowiedzieć na jego potrzeby, nie posiadała wymaganej opieki, a nieludzkie i poniżające traktowanie trwało.

6 głosami do 1:

Naruszenie art. 3 (skuteczne śledztwo) z uwagi na nieprzeprowadzenie przez władze odpowiedniego śledztwa w tej sprawie.

Trybunał uznał za niepokojące, że skarżący, ośmioletnie psychicznie chore niepełnosprawne dziecko, które było niesłyszące i niemówiące, częstokroć było przywiązane do swojego łóżka w czasie pobytu przez rok i 9 miesięcy w placówce, która w sposób oczywisty była nieodpowiednia, gdyż przeznaczona jedynie dla fizycznie niepełnosprawnych, mimo że pracownicy zgłaszali swoje obawy władzom od samego początku, że mieli za mały i niewykwalifikowany personel aby nim się opiekować. Dodatkowo, śledztwo, zamiast skupić się na ogólnym braku w systemie w sprawie L.R., skoncentrowało się na indywidualnej odpowiedzialności karnej pracowników placówki, co doprowadziło do stwierdzenia przez prokuraturę, że nie było zamiaru skrzywdzenia dziecka i umorzono postępowanie.

Strazimiri p. Albanii

Albańskie władze muszą odpowiedzieć na długotrwały problem braku instytucji medycznych dla osób chorych psychicznie, którym sąd nakazał odbycie terapii – wyrok ETPC z 21.1.2020 r. w sprawie Strazimiri p. Albanii (skarga nr 34602/16)

Sprawa dotyczyła pozbawienia wolności człowieka, któremu nie można było przypisać odpowiedzialności karnej z uwagi na chorobę psychiczną, w zakładzie karnym a nie psychiatrycznym.

Jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji z uwagi na brak odpowiednich warunków życiowych w szpitalu więziennych, gdzie skarżący był przetrzymywany oraz brak odpowiedniej opieki psychiatrycznej oraz

Naruszenia art. 5 ust. 1, ust. 4 i ust. 5 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego / prawo do bycie niezwłocznie sądzonym / wykonalne prawo do odszkodowania) w szczególności z uwagi na ciągłe pozbawienie wolności w zakładzie karnym a nie w instytucji medycznej oraz z uwagi na to, że jego zażalenie na pozbawienie wolności czekało na rozpoznanie przed Sądem Najwyższym od 2016 r.

Trybunał stwierdził istnienie długotrwałego zaniechania ze strony albańskich władz aby ustanowić specjalne medyczne instytucje dla osób chorych psychicznie, które zostały pozbawione wolności z uwagi na konieczność przeprowadzenia zasądzonego przez sąd przymusowego leczenia. Było to sprzeczne z krajowymi obowiązkami wynikającymi z ustawy i wskazywało na problem strukturalny.

Trybunał stwierdził na podstawie art. 46 (moc wiążąca i wykonywanie wyroków), że władze powinny nie tylko zapewnić, by skarżący otrzymał psychoterapię, a nie tylko lekarstwo, a także stworzyć odpowiednie instytucje dla tych znajdujących się w jego sytuacji.

Hodžić przeciwko Chorwacji

Umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym nastąpiło z naruszeniem zasady równości broni – wyrok ETPC z 4.4.2019 r. w sprawie Hodžić przeciwko Chorwacji (skarga nr 28932/14); jednomyślnie:

Naruszenie Artykułu 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego) Konwencji w zakresie postępowania karnego;

Naruszenie Artykułu 6 ust. 1 w zakresie postępowania cywilnego dotyczącego umieszczenia skarżącego w szpitalu psychiatrycznym.

Sprawa dotyczyła postępowania co do umieszczenia skarżącego w szpitalu psychiatrycznym.

Trybunał uznał w szczególności, że bez otrzymania innej opinii biegłego dotyczącej zarzutów skarżącego czy też bez dania mu możliwości sprawdzenia „biegłego” z jego strony, dania mu możliwości do podważenia wniosków opinii biegłego przedstawionego przez oskarżenia jego prawa zostały znacząco ograniczone.

Trybunał również zauważył, że w kolejnym postępowaniu dotyczącym umieszczenia go w szpitalu psychiatrycznym, skarżący nie mógł powołać żadnych dowodów na swoją korzyść kwestionujących konieczności podstawy umieszczenia go tam.

Gömi przeciwko Turcji

Tureckie władze muszą zapewnić skarżącemu cierpiącemu na chorobę psychiczną odpowiednie warunki pozbawienia wolności w odpowiedniej jednostce penitencjarnej – wyrok ETPC z 19.2.2019 r. w sprawie Gömi przeciwko Turcji (skarga nr 38704/11); jednomyślnie:

Naruszenie Artykułu 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji.

Sprawa dotyczyła odbywania kary pozbawienia wolności przez skarżącego, który cierpiał na chorobę psychiczną od 2003 r. a aktualnie nie był zdolny podejmowania decyzji w sposób świadomy i inteligentny. Nie był zdolny do jasnej i odpowiedniej oceny faktów. Mając na względzie szczególne okoliczności sprawy oraz nagłą potrzebę aby zakończyć naruszenie Artykułu 3 Konwencji, Trybunał zarządził, że pozwane państwo ma obowiązek, na podstawie Artykułu 46 (moc wiążąca i wykonanie wyroków) zagwarantować, że chroy psychicznie skarżący będzie mieć odpowiednie warunki osadzenia w jednostce zdolnej zapewnić mu odpowiednie leczenie psychiatryczne, podobnie jak stałą opiekę medyczną.

Rooman przeciwko Belgii

Leczenie psychiatryczne zapewnione osobie pozbawionej wolności od 2004 r. – wyrok ETPC z 31.1.2019 r. w sprawie Rooman przeciwko Belgii (Wielka Izba) (skarga nr 18052/11); 16 głosami do 1, że od 2004 r. do sierpnia 2017 r. doszło do naruszenia Artykułu 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji; oraz 14 głosami do 3, że od sierpnia 2017 r. aż do wydania wyroku nie doszło do naruszenia Artykułu 3.

Jednomyślnie, że od 2004 r. do sierpnia 2017 r. doszło do naruszenia Artykułu 5 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) Konwencji; oraz 10 głosami do 7, że od sierpnia 2017 r. aż do wydania wyroku nie doszło do naruszenia Artykułu 5.

Sprawa dotyczyła kwestii psychiatrycznego leczenia zapewnionego sprawcy przestępstwa przeciwko wolności seksualnej, który był pozbawiony wolności od 2004 r. z uwagi na niebezpieczeństwo jakie stanowił.

W odniesieniu do Artykułu 3, Trybunał stwierdził, że władze krajowe nie zapewniły leczenia odpowiadającego stanu zdrowia skarżącego od 2004 r. do sierpnia 2017 r., a jego ciągłe pozbawienie wolności bez realnej szansy na zmianę oraz bez odpowiedniego medycznego wsparcia przez okres ok. 13 lat stanowił szczególną dolegliwość, powodując niepokój o intensywności przekraczającej nieunikniony poziom cierpienia związany z pozbawieniem wolności. Inaczej sytuacja wyglądała od sierpnia 2017 r., kiedy to władze wykazały realną chęć zaradzenia sytuacji, w jakiej znalazł się skarżący poprzez podjęcie namacalnych środków, a próg dolegliwości wymaganej przez art. 3 nie został osiągnięty.

W odniesieniu do Artykułu 5, Trybunał zdecydował doprecyzować zasady wynikające ze swojego orzecznictwa oraz wyjaśnić znaczenie obowiązku władz zapewnienia leczenia osobom pozbawionym wolności. Trybunał wskazał, że pozbawienie wolności skarżącego w okresie od 2004 r. do sierpnia 2017 r. nie odbywało się w odpowiedniej instytucji zdolnej zapewnić mu leczenie dostosowane do jego stanu, jak wymaga tego art. 5 ust. 1. Inaczej należy ocenić sytuację od wyroku Izby z 18 lipca 2017 r., z którego władze wyciągnęły odpowiednie wnioski i wdrożyły kompleksowe leczenie, co skutkowało brakiem naruszenia art. 5 od sierpnia 2017 r.

Fernandes de Oliveira przeciwko Portugalii

Brak naruszenia obowiązków Portugalii w sprawie pacjenta dobrowolnego szpitala psychiatrycznego, który popełnił samobójstwo; postępowanie cywilne o odszkodowanie było przewlekłe – wyrok ETPC z 31.1.2019 r. w sprawie Fernandes de Oliveira przeciwko Portugalii (Wielka Izba) (skarga nr 78103/14); 15 głosami do 2: brak naruszenia materialnego aspektu Artykułu 2 (prawo do życia) Konwencji w zakresie środków ochrony życia pacjenta w dobrowolnym szpitalu psychiatrycznym, który popełnił samobójstwo

Jednomyślnie: naruszenie proceduralnego aspektu Artykułu 2 Konwencji w związku z przewlekłością postępowania o odszkodowanie.

Sprawa dotyczyła samobójstwa dorosłego syna skarżącej w czasie jego dobrowolnego pobytu w szpitalu psychiatrycznym oraz postępowania cywilnego o odszkodowanie dla skarżącej, jego matki po jego śmierci.

Trybunał uznał, że prawo portugalskie dotyczące opieki nad synem skarżącej było zgodne z wymogami Konwencji w zakresie ochrony pacjentów pod art. 2.

Rozwijając swoje orzecznictwo, uznał, że państwa powinny podjąć rozsądne środki aby chronić dobrowolnych pacjentów psychiatrycznych, podobnie jak tych umieszczonych przymusowo w szpitalu. W tym wypadku, władze zapewniły odpowiednie gwarancje, biorąc pod uwagę brak wyraźnego i bezpośredniego ryzyka samobójstwa. Mimo to, rząd nie przedstawił przekonujących przyczyn dla długości postępowania o odszkodowania, które trwało 11 lat – dlatego doszło do naruszenia proceduralnego aspektu art. 2 Konwencji.

Tydzień 9 - Mockutė przeciwko Litwie

Szpital psychiatryczny naruszył prawo pacjenta do prywatności oraz prawo do wolności wyznania - wyrok ETPC z 27.2.2018 r. w sprawie Mockutė przeciwko Litwie (skarga nr 66490/09); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego) Konwencji oraz 5 głosami do 2: naruszenie Artykułu 9 (prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania) Konwencji. 

Sprawa dotyczyła zarzutów skarżącej Neringa Mockutė, że publiczny szpital ujawnił bardzo osobistą i wrażliwą poufną informację o jej życiu prywatnym dziennikarzom i jej matce oraz że przeszkodzono jej w praktykowaniu religii z uwagi na restrykcyjne środowisko szpitalne i nieprzyjazne podejście lekarzy. 

Trybunał uznał, że szpital bezprawnie ujawnił prywatną informację o skarżącej, naruszając przepisy prawa krajowego i międzynarodowego, a także wolność wyznania skarżącej pozbawiając ją bezprawnie wolności oraz przymuszając ją do „poprawnych” wyznań i praktyk. 

Tydzień 8 - X przeciwko Rosji

Naruszenie praw w sprawie osoby zamkniętej w szpitalu psychiatrycznym po „napastowaniu” nastolatka - wyrok ETPC z 20.2.2018 r.w sprawie X przeciwko Rosji (skarga nr 3150/15); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) Konwencji.

Sprawa dotyczyła przymusowego zamknięcia skarżącego w szpitalu psychiatrycznym skarżącego na podstawie stwierdzenia policji że napastował nastolatka bez jakichkolwiek więcej szczegółów. 

Trybunał stwierdził, że lekarze oraz sądy krajowe w głównej mierze oparli swoje decyzje o umieszczeniu skarżącego w szpitalu na zarzucie, że napastował nastolatka, którego szukał przemierzając całe miasto. Mimo to, władzom nie udało się ustalić odpowiednich szczegółów zarzutu molestowania ani ocenić czy istniał odpowiedni materiał dowodowy to potwierdzający. Wyciągnięto również niewłaściwe wnioski ze stwierdzenia skarżącego, że lubi przebierać się w damskie ubrania. Ogółem władze nie wykazały, aby skarżący stanowił zagrożenie dla siebie czy dla innych ani by jego stan miałby ulec pogorszeniu, gdyby nie zamknięto go w szpitalu. W związku z tym władze nie spełniły wymogów testu wynikającego z orzecznictwa Trybunału co do tego, że stan skarżącego był tego rodzaju czy stopnia, że uzasadniał przymusowe pozbawienie wolności. 

Tydzień 2 - Kadusic przeciwko Szwajcarii

Środek terapeutycznego oddziaływania zastosowany wobec osadzonego, który wydłużył okres jego pozbawienia wolności, naruszył jego prawo do wolności - wyrok ETPC z 9.1.2018 r. w sprawie Kadusic przeciwko Szwajcarii (skarga nr 43977/13); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) Konwencji; brak naruszenia Artykułu 7 (zakaz karania bez podstawy prawnej) oraz brak naruszenia Artykułu 4 Protokołu 7 (zakaz ponownego sądzenia lub karania) Konwencji.

Sprawa dotyczyła środka terapeutycznego oddziaływania zarządzonego w sprawie osadzonego cierpiącego na zaburzenia psychiczne, kilka miesięcy przed oczekiwanym zakończeniem odbywania kary, w wyniku którego pozostał w zakładzie karnym. 

Trybunał uznał, że środek terapeutycznego oddziaływania, który stanowił pozbawienie wolności, został zarządzony kilka miesięcy przed oczekiwanym zakończeniem kary, na podstawie opinii biegłych, które nie były wydane tuż przed jego zarządzeniem i zauważył że skarżący wciąż nie został przeniesiony do odpowiedniej dla jego choroby psychicznej instytucji. W związku z tym jego pozbawienie wolności po zastosowaniu środka terapeutycznego oddziaływania było niezgodne z celem pierwotnego skazania. Mimo to, Trybunał uznał że nie doszło do retroaktywnego zastosowania cięższej kary niż ta przewidziana prawem w czasie popełnienia czynów zabronionych. Na koniec Trybunał odnotował, że władze krajowe, które uznały ponowną ocenę stanu psychicznego skarżącego za nowo ujawnioną okoliczność, zmieniły pierwotny wyrok „zgodnie z krajowym prawem i procedurą karną”. 

Tydzień 48 - N. przeciwko Rumunii

Naruszenie prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego osoby pozbawionej wolności od 2007 r. bez podstawy prawnej z uwagi na zaburzenie psychiczne – wyrok ETPC z 28.11.2017 r. w sprawie N. przeciwko Rumunii (skarga nr 59152/08); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 5 ust. 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) Konwencji; naruszenie Artykułu 5 ust. 4 (prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności) Konwencji.

Sąd uznał w szczególności, że co najmniej od 11 września 2007 r. (data pierwszego badania legalności pozbawienia wolności) nie istniała podstawa prawna ani uzasadnienie pozbawienia wolności N., ponieważ sądy krajowe nie ustaliły, że stanowił on zagrożenie, jak wymagało tego prawo krajowe. Trybunał stwierdził również, że nieprzerwane pozbawienie wolności N. po 29 sierpnia 2016 r., kiedy to rumuński sąd rejonowy wydał wyrok, w którym podkreślił potrzebę zakończenia jego pobytu w szpitalu psychiatrycznym, było arbitralne, ponieważ N. faktycznie pozostawał dalej w szpitalu w czasie podejmowania środków odpowiadających jego potrzebom. W międzyczasie, w dniu 21 lutego 2007 r., sąd rejonowy nakazał jego zwolnienie w warunkach odpowiadających jego potrzebom, ale wysiłki podejmowane w tym kierunku były dalekie od oczekiwanych. Powyższa sytuacja odzwierciedlała aktualne warunki w Rumunii. Dodatkowo, Trybunał ustalił, że postępowanie dotyczące sądowej kontroli nieprzerwanego pozbawienia wolności N. po 11 września 2007 r. nie było zabezpieczone odpowiednimi gwarancjami. Po pierwsze, przerwy czasowe, w których sądy oceniały potrzebę przedłużenia pozbawienia wolności nie spełniały wymogu sprawności postępowania. Po drugie, N. nie korzystał ze skutecznej pomocy prawnej w czasie postępowania w sprawie jego odwołania: był reprezentowany przez różnych prawników w różnych stadiach postępowania i nie miał możliwości skontaktowania się z nimi przed posiedzeniami.  

Zgodnie z Artykułem 46 (moc wiążąca i wykonywanie wyroków) Trybunał stwierdził, po pierwsze, że władze powinny wykonać niezwłocznie wyrok sądu rejonowego z 21 lutego 2017 r. nakazujący zwolnienie N. w warunkach odpowiadających jego potrzebom. Po drugie, zaniedbania stwierdzone w sprawie skarżącego najprawdopodobniej mogą stanowić podstawę do innych uzasadnionych skarg. Zaleca się więc, by Rumunia rozważyła środki generalne mające na celu zapewnienie aby pozbawienie jednostek wolności w szpitalach psychiatrycznych było zgodne z prawem oraz aby jednostki pozbawione wolności w tych instytucjach były uprawnione do wszczęcia postępowania zabezpieczonego odpowiednimi gwarancjami, a przede wszystkim otrzymania bez zwłoki orzeczenia sądu o legalności ich pozbawienia wolności. 

Tydzień 42 - Nawrot przeciwko Polsce

Zaburzenie psychiczne skarżącego nie uzasadniało przedłużania jego pobytu w szpitalu psychiatrycznym - wyrok ETPC z 19.10.2017 r. w sprawie Nawrot przeciwko Polsce (skarga nr 77850/12); 5 głosami do 2: naruszenie Artykułu 5 ust. 1(e) (prawo do zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby umysłowo chorej) Konwencji; jednomyślnie: brak naruszenia Artykułu 5 ust. 4 (prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności jest niezgodne z prawem) Konwencji. 

Sprawa dotyczy skarżącego, któremu zarzucono popełnienie morderstwa w sierpniu 2005 r., jednak z uwagi na przewlekłe psychotyczne zaburzenia psychiczne o obrazie zespołu urojeniowego u osoby ze zmianami organicznymi o.u.n. oraz zaburzenia rozwoju osobowości postępowanie karne zostało umorzone a wobec skarżącego zastosowano środek zabezpieczający w postaci umieszczenia go w szpitalu psychiatrycznym. Przebywał w nim od 13 maja 2008 r. do 30 maja 2014 r. Kolejne opinie biegłych potwierdzały konieczność dalszej hospitalizacji skarżącego. Jednakże diagnoza zmieniła się w 2012 r., gdy biegli uznali, że skarżący cierpiał jedynie na zaburzenia rozwoju osobowości w 2005 r., tj. w okresie kiedy również dokonał morderstwa. W ich ocenie zaburzenie cechowało się brakiem poszanowania praw i uczuć innych oraz norm społecznych, nieuczeniem się ze swoich błędów, powtarzalnym dysfunkcjonalnym zachowaniem, tendencją do manipulowania oraz dominowania nad innymi oraz byciem egocentrykiem. Nie stwierdzili natomiast syndromów psychotycznych. Z innej opinii biegłych z 2013 r. wynikało, że skarżący w czasie popełnienia czynu cierpiał jedynie na poważne zaburzenie osobowości dysocjacyjnej, a dalsze przetrzymywanie w zakładzie psychiatrycznym nie stanowiło kwestii medycznej lecz prawnej. Mimo to skarżący do maja 2014 r. przebywał w szpitalu psychiatrycznych. 

W 2010 r. w toku kolejnego postępowania karnego przeciwko skarżącemu okazało się, że to nie on dopuścił się morderstwa. Przypisano mu kilka rozbojów i kradzieży. Postępowanie karne zostało jednak umorzone z uwagi na jego niepoczytalność. 

Skarżący zarzucał, że w czasie postępowania karnego przeciwko niemu symulował chorobę psychiczną, co stanowiło linię jego obrony. Pomimo że w czerwcu 2012 r. biegli z Pruszkowa potwierdzili, że nie cierpiał na żadną chorobę psychiczną w czasie popełnienia czynu, sądy krajowe odmówiły zwolnienia go ze szpitala psychiatrycznego.

W ocenie Trybunału, mając na uwadze sposób w jaki przejawiało się zaburzenie skarżącego, wątpliwym jest aby sąd krajowy ustalił, iż był „osobą umysłowo chorą” w rozumieniu art. 5 ust. 1 (e) Konwencji. Nawet gdyby uznać, że jednak był taką osobą, to nie sposób przyjąć, iż jego zaburzenie było tego rodzaju czy stopnia, że wymagało pozbawienia wolności. 

Trybunał przypomniał, że dopuszczalne podstawy pozbawienia wolności wymienione w Artykule 5 ust. 1 Konwencji powinny być interpretowane wąsko. Dodatkowo, choroba psychiczna powinna być tak poważna by skutkować koniecznością leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Trybunał wyraził wątpliwość aby zaburzenie rozwoju osobowości mogło samo być uznane za wystarczająco poważną chorobę umysłową by być zakwalifikowana jako „prawdziwe” zaburzenie umysłowe dla celów art. 5 ust. 1 Konwencji. Wątpliwe jest również by w niniejszej sprawie stan skarżącego po 17 czerwca 2012 r. (kiedy biegli stwierdzili brak syndromów psychotycznych) uzasadniał przymusowe pozbawienie wolności.

Trybunał zauważył, że sądy krajowe oparły się na założeniu, że wypuszczenie skarżącego mogłoby skutkować popełnieniem kolejnego podobnego przestępstwa o dużej społecznej szkodliwości. Z upływem jednak czasu, gdy okazało się, że kto inny dokonał morderstwa, a jemu przypisano jedynie kilka rozbojów i kradzieży, możliwe ryzyko ponownego popełnienia przestępstwo wydawało się coraz mniej znaczące. W ocenie Trybunału, przedłużając stosowanie środka zabezpieczającego po 17 czerwca 2012 r., nie pochylono się odpowiednio nad kwestią stałego zagrożenia skarżącego dla innych i jego samego, a uzasadnienie sądów w tym zakresie niedostatecznie wskazywało przyczyny jego  dalszego stosowania. Samo utrzymywanie się zaburzenia tego stopnia i o tym charakterze nie było więc wystarczające, by pozbawić skarżącego wolności między 17 czerwca 2012 r. a 30 maja 2014 r. i dlatego doszło do naruszenia art. 5 ust. 1 (e) Konwencji. 

Tydzień 5 - Ilnseher przeciwko Niemcom

Retrospektywne prewencyjne aresztowanie skazanego mordercy było uzasadnione w chwili kiedy został umieszczony w ośrodku leczenia psychiatrycznego - wyrok ETPC z 2.02.2017 r. w sprawie Ilnseher przeciwko Niemcom (10211/12 i 27505/14) dotyczącej legalności prewencyjnego aresztowania mordercy; jednomyślnie: brak naruszenia Artykułu 5 § 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) czy Artykułu 7 (zakaz karania bez podstawy prawnej) Konwencji w zakresie retrospektywnego prewencyjnego aresztowania skarżącego od chwili gdy został umieszczony w ośrodku psychiatrycznym, tj. od 20 czerwca 2013 r.; brak naruszenia Artykułu 5 § 4 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego) w zakresie długości postępowania dotyczącego kontroli prewencyjnego tymczasowego aresztowania skarżącego oraz brak naruszenia Artykułu 6 (prawo do rzetelnego procesu sądowego) w zakresie rzekomego braku bezstronności jednego z sędziów, który zadecydował o retrospektywnym prewencyjnym aresztowaniu. 

Skarżący został prewencyjnie zatrzymany w 2008 r., kiedy skończył odbywać karę 10 lat pozbawienia wolności za morderstwo kobiety uprawiającej jogging, które popełnił jako nieletni w 1997 r. Zbrodnia miała seksualne podłoże. Jego aresztowanie zostało retrospektywnie przedłużone późniejszymi decyzjami sądu, opartymi na opiniach psychiatrycznych, które ujawniły wysokie ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy o podłożu seksualnym w razie wypuszczenia na wolność. 

Trybunał uznał w szczególności, że niemieckie sądy miały rację, ustalając, że zaburzenia psychiczne skarżącego były tak duże, że konieczne było jego aresztowanie jako osoby niepoczytalnej. Trybunał zauważył, że przez to, że prewencyjne aresztowanie zostało orzeczone w związku z jego stanem psychicznym, retrospektywne aresztowanie prewencyjne nie mogło być uznane za „karę” i stąd nie dotyczyła go zasada „zakaz karania bez podstawy prawnej”. Ponadto, Trybunał zdecydował jednomyślnie, skreślić skargę z listy spraw w części dotyczącej prewencyjnego aresztowania skarżącego od 6 maja 2011 r. (od daty kiedy wydano nakaz) do 20 czerwca 2013 r., z uwagi na oświadczenie rządu uznające, że skarżący nie został umieszczony w odpowiedniej instytucji zdrowia psychicznego w tym okresie i przyznał mu zadośćuczynienie z tego tytułu. 

Tydzień 36 - W.D. przeciwko Belgii

Umieszczenie sprawcy z zaburzeniami psychicznymi w zakładzie karnym nieprzystosowanym do jego terapeutycznych potrzeb stanowi problem systemowy w Belgii i narusza Konwencję – Sprawa W.D. przeciwko Belgii (73548/13) - jednomyślnie: naruszenie Artykułu 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji; naruszenie Artykułu 5 § 1 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego); oraz naruszenie Artykułu 5 § 4 (prawo odwołania się w celu ustalenia przez sąd bezzwłocznie legalności pobawienia wolności) i Artykułu 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego), w związku z Artykułem 3.

Sprawa dotyczyła skazanego za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej cierpiącego na zaburzenia psychiczne, który został umieszczony bezterminowo w oddziale psychiatrycznym zakładu karnego.  Trybunał uznał w szczególności, że W.D. został poddany poniżającemu traktowaniu poprzez umieszczenie go w zakładzie karnym na ponad 9 lat bez odpowiedniego leczenia jego stanu psychicznego i bez żadnej perspektywy resocjalizacji; to przysporzyło mu wiele trudności i niepokojów o intensywności przekraczającej nieunikniony poziom cierpienia nieodłącznie związany z pozbawieniem wolności. Trybunał wskazał również, że umieszczenie W.D. w zakładzie karnym od 2006 roku źle dopasowane do jego stanu naruszyło związek, wymagany przez Artykuł 5 § 1 (e) Konwencji, pomiędzy celem i rzeczywistymi warunkami pobytu w zakładzie karnym, odnotowując, że żadne przyczyną umieszczenia skarżącego w więziennym oddziale psychiatrycznym  był systemowy brak jakichkolwiek alternatyw.  Ponadto Trybunał orzekł, że belgijski system, w tamtym czasie, nie zapewnił skarżącemu skutecznego środka odwoławczego w praktyce w zakresie zarzutów wynikających z Konwencji – innymi słowy, środka zdolnego zapewnić zadośćuczynienie oraz pozwalającego na powstrzymanie dalszych naruszeń. Trybunał wskazał również, że sytuacja skarżącego wynikała z systemowego braku charakterystycznego dla belgijskiego systemu psychiatrycznej detencji. Zgodnie z Artykułem 46 (moc wiążąca i wykonywanie wyroków) Konwencji, Trybunał uznał, że obowiązkiem państwa jest zorganizowanie swojego systemu psychiatrycznej detencji sprawców w taki sposób, aby godność osadzonych była poszanowana. W szczególności, zachęcił belgijskie władze do podjęcia działań mających na celu zredukowanie liczby sprawców z zaburzeniami psychicznymi umieszczonych w psychiatrycznych oddziałach zakładów karnych bez zapewnienia odpowiedniego leczenia. Trybunał zdecydował się zastosować procedurę wyroku pilotażowego w niniejszej sprawie, dając rządowi dwa lata na naprawienie ogólnej sytuacji odraczając postępowanie we wszystkich podobnych sprawach przez kolejne 2 lata.

Tydzień 19 - Derungs przeciwko Szwajcarii

Jedenastomiesięczny okres oczekiwania na decyzję sądu w sprawie zwolnienia z zakładu psychiatrycznego nie spełnia wymogu „bezzwłoczności” – Sprawa Derungs przeciwko Szwajcarii (52089/09) – naruszenie Artykułu 5 § 4 (prawo do ustalenia przez sąd bezzwłocznie legalności pozbawienia wolności) Konwencji oraz brak naruszenia Artykułu 5 § 4 w związku z wymogiem przeprowadzenia posiedzenia.

Sprawa dotyczyła długości postępowania  w sprawie wniosku o zwolnienie z zakładu psychiatrycznego obywatela szwajcarskiego, które zostało zastosowane przez sąd. Trybunał stwierdził w szczególności, przy braku jakichkolwiek wyjątkowych powodów usprawiedliwiających opóźnienie w osądzeniu sprawy, wydanie postanowienia po 11 miesiącach od złożenia wniosku o zwolnienie nie może być uznane za bezzwłoczne. W odniesieniu do odmowy sądu administracyjnego do przeprowadzenia posiedzenia na tej podstawie, że sytuacja skarżącego się nie zmieniła przez ostatnie pięć lat, oraz biorąc pod uwagę fakt, że był osobiście przesłuchany przez władze więzienne w obecności jego prawnika, Trybunał uznał, że zasada równości broni została zachowana. Ponieważ skarżący nie dostarczył nowych informacji ani dowodów dotyczących jego osobowości, takich, które byłyby konieczne do przeprowadzenia nowego posiedzenia, sądy administracyjne nie były do tego zobowiązane.

Tydzień 29, 30 i 31 - Kuttner przeciwko Austrii

Sądy krajowe były zobowiązane do kontroli zgodności z prawem umieszczenia skazanego w zakładzie psychiatrycznym, mimo że mogło dojść jedynie do zamiany na zwykły zakład karny – sprawa Kuttner przeciwko Austrii – naruszenie Artykułu 5 § 4 Konwencji (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego/ prawo do bezzwłocznego ustalenia zgodności z prawem zatrzymania lub aresztowania przez sąd).

Ta sprawa dotyczy w istocie skargi skazanego na opóźnienie w rozpoznaniu jego wniosku o zwolnienie z zakładu psychiatrycznego. Jeśli chodzi o dopuszczalność skargi, Trybunał podkreślił, że Artykuł 5 § 4 znajduje zastosowanie w sprawie, mimo że wniosek pana Kuttnera o ponowną kontrolę jego zatrzymania w zakładzie psychiatrycznym nie mógł doprowadzić do jego wypuszczenia w tamtym czasie, lecz tylko do przeniesienia do zwykłego zakładu karnego. W zakresie merytorycznym skargi, Trybunał stwierdził w szczególności że okres 16 miesięcy między ostatecznymi decyzjami w pierwszej i drugiej instancji dotyczącymi wniosku pana Kuttnera o zwolnienie z zakładu psychiatrycznego nie spełniła wymogów bezzwłocznej kontroli i opóźnienie w rozpoznaniu wniosku nastąpiło z przyczyn leżących po stronie sądów.