Gruzja przeciwko Rosji (II)

Wyrok w sprawie dotyczącej konfliktu zbrojnego między Gruzją i Rosją w sierpniu 2008 r. i jego skutków – wyrok ETPC (Wielka Izba) z 21.01.2021 r. w sprawie Gruzja przeciwko Rosji (II) (skarga nr 38263/08):

11 głosami do 6: wydarzenia, które miały miejsce w aktywnej fazie działań wojennych (8-12 sierpnia 2008) nie podlegał jurysdykcji Federacji Rosyjskiej w rozumieniu art. 1 Konwencji;

16 głosami do 1, że zdarzenia, które miały miejsce po zaprzestaniu działań wojennych (po porozumienie o zawieszeniu broni z dnia 12 sierpnia 2008 r.) podlegały jurysdykcji Federacji Rosyjskiej;

16 głosami do 1, że istniała praktyka administracyjna niezgodna z art. 2, 3 i 8 Konwencji oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji;

jednogłośnie, że gruzińscy cywile zatrzymani przez siły południowoosetyjskie w Cchinwali w latach

około 10 i 27 sierpnia 2008 r. podlegało jurysdykcji Federacji Rosyjskiej dla celów określonych w art. 1;

jednogłośnie, że miała miejsce praktyka administracyjna sprzeczna z art. 3 w odniesieniu do warunków osadzenia około 160 gruzińskich cywilów a poniżające działania spowodowały ich cierpienia, co musiało być uznane za nieludzkie i poniżające traktowanie;

Jednogłośnie, że istniała praktyka administracyjna niezgodna z art. 5 w zakresie arbitralnego aresztowania gruzińskich cywilów w sierpniu 2008 r.;

Jednogłośnie, że gruzińscy jeńcy wojenni przetrzymywani w Cchinwali od 8 do 17 sierpnia 2008 r. przez siły południowoosetyjskie znaleźli się pod jurysdykcją Federacji Rosyjskiej dla celów art. 1;

16 głosami do 1, że miała miejsce praktyka administracyjna sprzeczna z art. 3 w odniesieniu do

aktów tortur, których ofiarami padli gruzińscy jeńcy wojenni;

16 głosami do 1, że Gruzini, którym uniemożliwiono powrót do Osetii i Abchazji znaleźli się pod jurysdykcją Federacji Rosyjskiej;

16 głosami do 1, że istniała praktyka administracyjna sprzeczna z art. 2 Protokołu nr 4 w zakresie niezdolności obywateli Gruzji do powrotu do swoich domów;

Jednogłośnie: brak naruszenia art. 2 Protokołu nr 1;

Jednogłośnie, że Federacja Rosyjska miała obowiązek proceduralny wynikający z art. 2 Konwencji w celu przeprowadzenia odpowiedniego i skutecznego śledztwa nie tylko w sprawie wydarzeń, które miały miejsce po zaprzestaniu działań wojennych (w następstwie porozumienia o zawieszeniu broni z dnia 12 sierpnia 2008 r.), ale także w zakresie wydarzeń, które miały miejsce podczas aktywnej fazy działań wojennych (8–12 sierpnia 2008 r.);

16 głosami do 1, że nastąpiło naruszenie art. 2 w aspekcie proceduralnym;

jednogłośnie, że nie było potrzeby odrębnego rozpatrywania skargi skarżącego Rządu na mocy art. 13 w związku z innymi artykułami;

16 głosami do 1, że pozwane państwo nie wypełniło swoich zobowiązań wynikających z art. 38; oraz

Jednogłośnie, że kwestia zastosowania art. 41 Konwencji nie była jeszcze gotowa do decyzji i dlatego powinna być w całości zastrzeżona.

Sprawa dotyczyła zarzutów rządu Gruzji o praktyki administracyjne ze strony Federacji Rosyjskiej pociągające za sobą różne naruszenia Konwencji w związku z konfliktem zbrojnym między Gruzją a Federacją Rosyjską w sierpniu 2008 roku. Trybunał uznał, że należy dokonać rozróżnienia między operacjami wojskowymi przeprowadzonymi podczas aktywnej fazy działań wojennych (od 8 do 12 sierpnia 2008 r.) i innymi wydarzeniami, które miały miejsce po zakończeniu aktywnej fazy działań wojennych - czyli po zawarciu porozumienia o zawieszeniu broni z 12 sierpnia 2008 r. Trybunał uwzględnił uwagi i liczne inne dokumenty przedstawione przez strony, a także odniósł się do raportów międzynarodowych organizacji rządowych i pozarządowych. Dodatkowo, przesłuchał łącznie 33 świadków. Trybunał po rozpoznaniu sprawy stwierdził, że zdarzenia zaistniałe podczas fazy działań wojennych (8–12 sierpnia 2008 r.) nie znajdowały się pod jurysdykcją Federacji Rosyjskiej w rozumieniu art. 1 Konwencji i uznał tę część skargi za niedopuszczalną. Stwierdził jednak, że Federacja Rosyjska sprawowała „skuteczną kontrolę” nad Osetią Południową, Abchazją i „strefą buforową” w okresie od 12 sierpnia do 10 października 2008 r., do daty oficjalnego wycofania wojsk rosyjskich. Po tym okresie silna obecność rosyjska oraz zależność władz Osetii Południowej i Abchazji od Federacji Rosyjskiej sprawiły, że istniała „skuteczna kontrola” nad Osetią Południową i Abchazją. Trybunał doszedł zatem do wniosku, że wydarzenia, które miały miejsce po ustaniu działań wojennych - czyli po zawarciu porozumienia o zawieszeniu broni z dnia 12 sierpnia 2008 r. - podlegały jurysdykcji Federacji Rosyjskiej zgodnie z celami art. 1 Konwencji (obowiązek przestrzegania praw człowieka).

Molla Sali p. Grecji

Wyrok dotyczący słusznego zadośćuczynienia w sprawie, w której zastosowano prawo szariatu w zakresie nieruchomości Greka z mniejszości muzułmańskiej – wyrok ETPC (Wielka Izba) z 18.6.2020 r. w sprawie Molla Sali p. Grecji (skarga nr 20452/14);

Sprawa dotyczyła zastosowania przez greckie sądy prawa szariatu w sporze o spadek między Grekami należącymi do mniejszości muzułmańskiej.

W wyroku z 19.12.2018 r. Wielka Izba ETPC stwierdziła naruszenie art. 14 (zakaz dyskryminacji) Konwencji w zw. z art. 1 Protokołu Nr 1 (ochrona własności), uznając, że skarżąca pani Molla Sali doznała różnicy w traktowaniu z uwagi na wyznanie swojego męża. Trybunał zastrzegł sobie rozstrzygnięcie kwestii ewentualnego słusznego zadośćuczynienia, co nastąpiło właśnie teraz; jednomyślnie:

- w zakresie własności zmarłego znajdującej się w Grecji, Grecja powinna podjąć kroki celem zapewnienia pani Molli Sali zachowania własności nieruchomości zapisanej jej przez męża w Grecji albo że jej prawa własności zostaną przywrócone; w wypadku niepodjęcia takich środków w ciągu roku Grecja zapłaci pani Molli Sali kwotę 41,103.36 euro tytułem odszkodowania. Dodatkowo, Grecja zapłaci jej 10,000 EUR tytułem zadośćuczynienia oraz 5,828.33 EUR tytułem zwrotu kosztów i wydatków.

- oddalił większością głosów skargę w pozostałej części o słuszne zadośćuczynienie. W zakresie nieruchomości znajdującej się w Turcji, Trybunał przypomniał, że skargę wniesiono jedynie przeciwko Grecji a kwestia nieruchomości w Turcji była przedmiotem toczącego się postępowania w Turcji. Z tych powodów przedmiotowa nieruchomość nie może stanowić podstaw żadnych roszczeń o słuszne zadośćuczynienie przeciwko Grecji w ramach tego postępowania.

Kaynar i Inni przeciwko Turcji

Naruszenie prawa własności z uwagi na brak odszkodowania: odwołanie do organu odszkodowawczego stanowi teraz właściwy środek do jego dochodzenia

Sprawa dotyczyła postępowania cywilnego z powództwa o poszanowanie własności ziemi nabytej przez skarżących a zakwalifikowanej jako „miejsce naturalne”. Sądy krajowe zadecydowały o zarejestrowaniu ziemi w imieniu Skarbu Państwa na podstawie nowego prawa, które weszło w życie w toku postępowania. Skarżący nie otrzymali odszkodowania.

– wyrok ETPC z 7.5.2019 r. w sprawie Kaynar i Inni przeciwko Turcji (skargi nr 21104/06, 51103/06 oraz 18809/07); jednomyślnie:

Naruszenie Artykułu 1 Protokołu Nr 1 (ochrona własności) Konwencji.

Trybunał stwierdził w szczególności, że zmiana prawa pozbawiła skarżących możliwości uzyskania rejestracji ich ziemi, nawet jeśli mogli zasadnie oczekiwać, że spełnią wymogi uznania ich za właścicieli.

Stwierdził również, że skarżący, którzy nie otrzymali odszkodowania za utratę nieruchomości, musieli ponosić indywidualny nadmierny ciężar.

Trybunał również uznał, że prawo krajowe nie pozwalało na naprawienie takiego naruszenia. Odwołanie do organu odszkodowawczego, którego zadania zostały rozszerzone w 2019 r. na mocy rozporządzenia prezydenta nr 809, umożliwiłoby skarżącym uzyskanie odszkodowania. Biorąc pod uwagę, że to odwołanie stanowiłoby odpowiedni środek zapobiegający naruszeniu art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, Trybunał zdecydował się skreślić część skargi w odniesieniu do art. 41 Konwencji (słuszne zadośćuczynienie).

Trybunał stwierdził również naruszenie Artykułu 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego w rozsądnym terminie).

Trybunał uznał, że długość postępowania (ok. 10 lat) w kontekście wniosków złożonych przez dwójkę skarżących nie spełniła wymogu rozsądnego czasu. Dlatego przyznał skarżącym zadośćuczynienie za krzywdę.

Tydzień 14 - Chim i Przywieczerski przeciwko Polsce

Proces transakcji finansowych polskiego FOZZ doprowadził do jednego naruszenia. Reszta zarzutów odrzucona – wyrok ETPC z 12.4.2018 r. w sprawie Chim i Przywieczerski przeciwko Polsce (skarg nr 36661/07 oraz 38433/07); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego) Konwencji w zakresie przesłanki „sąd ustanowiony ustawą”.

Sprawa dotyczyła postępowania karnego i skazania skarżących za różne przestępstwa związane z zarządzanym przez państwo Funduszem Obsługi Zadłużenia Zagranicznego (FOZZ). Pan Chim był senior managerem w funduszu, podczas gdy pan Przywieczerski zarządzał spółką, która dokonywała transakcji z funduszem.

Trybunał uznał w szczególności, że przydzielenie sędziego do sprawy naruszyło prawo krajowe, czego sądy krajowe nie naprawiły.

Z drugiej strony, Trybunał jednomyślnie stwierdził brak naruszenia Artykułu 6 ust. 1 w zakresie zarzutu rzekomego braku bezstronności sędziego oraz w zakresie ingerencji ustawodawcy w sprawę drugiego skarżącego. Trybunał nie stwierdził, aby zaistniała subiektywna czy obiektywna bezstronność po stronie sędziego w związku z jego wypowiedziami na początku procesu, w uzasadnieniu wyroku czy też w wywiadzie prasowym, na które powoływali się skarżący. Trybunał nie stwierdził również naruszenia praw skarżących przez wydłużenie terminów przedawnienia karalności części przestępstw nowelizacją z 2005 r. w toku procesu. Trybunał odrzucił wniosek pierwszego skarżącego o słuszne zadośćuczynienie i uznał, że stwierdzenie naruszenia było wystarczającym słusznym zadośćuczynieniem dla drugiego skarżącego.

Tydzień 2 - Sharxhi i Inni przeciwko Albanii

Wywłaszczenie i rozbiórka mieszkań w albańskim mieście na wybrzeżu wbrew zarządzeniu tymczasowemu sądu naruszyło Konwencję - wyrok ETPC z 11.1.2018 r. w sprawie Sharxhi i Inni przeciwko Albanii (skarga nr 10613/16); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego), naruszenie Artykułu 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz mieszkania), naruszenie Artykułu 1 Protokołu 1 (ochrona własności) w związku z Artykułem 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego) Konwencji.

Sprawa dotyczyła rozbiórki mieszkań oraz siedzib przedsiębiorstw w albańskim mieście na wybrzeżu - Vlora.

Skarżący, właściciele mieszkań, skarżyli się w szczególności na zajęcie, wywłaszczenie oraz rozbiórkę ich nieruchomości w ciągu jednego miesiąca 2013 r., pomimo zarządzenia sądu nakazującego władzom powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek działań mogących naruszyć ich prawa własności. 

Podobnie jak sądy krajowe, Trybunał uznał, że nie istniała podstawa prawna dla działań policji polegających na otoczeniu i zajęciu budynku skarżących, a następnie odmówieniu im dostępu do niego dopóki nie udowodnili własności i tożsamości. Podobnie, cała procedura wywłaszczeniowa oraz zmierzająca do rozbiórki budynku, prowadzona naprędce i w totalnym braku poszanowania dla zarządzenia sądu, była bezprawna. Trybunał podkreślił, że działania władz nie były zgodne z zasadą rządów prawa w demokratycznym społeczeństwie i nie respektowały podstawowych praw ani wolności zagwarantowanych Konwencją. Pomimo skorzystania przez skarżących z dostępnych im środków prawnych, nadal nie otrzymali żadnych odszkodowań za bezprawne zajęcie ich budynku. Pomimo przyznania im ponad 11 milionów euro decyzją Wojewódzkiego Sądu Odwoławczego za bezprawne wywłaszczenie i zniszczenie, postępowanie egzekucyjne w celu wykonania tej decyzji pozostaje zawieszone przed Sądem Najwyższym od 2015 r. Skarżący nie mieli więc żadnego skutecznego środka przed sądami krajowymi. Co do słusznego zadośćuczynienia zgodnie z art. 41 Konwencji, pomimo trwania postępowania krajowego, Trybunał stwierdził, że skarżącym należy się odszkodowanie przyznane już przez sąd apelacyjny powiększone o odsetki w wysokości ponad 13 milionów euro. 

Tydzień 50 - Chiragov i Inni przeciwko Armenii oraz Sargsyan przeciwko Azerbejdżanowi

Brak politycznego rozwiązania konfliktu w Górnym Karabachu skutkował przyznaniem zadośćuczynień skarżącym - wyrok ETPC (Wielka Izba) z 12.12.2017 r. w sprawie Chiragov i Inni przeciwko Armenii (skarga nr 13216/05) oraz w sprawie Sargsyan przeciwko Azerbejdżanowi (skarga nr 40167/06); orzeczenie o słusznym zadośćuczynieniu; jednomyślnie: Armeński i Azerski rząd muszą zapłacić 5.000 euro tytułem odszkodowania i zadośćuczynieniu każdemu ze skarżących oraz łączną kwotę odpowiednio 28.642,87 funtów szterlingów  i 30.000 euro tytułem kosztów i wydatków.

Sprawa przeciwko Armenii dotyczyła skargi sześciu azerskich  i jednego ormiańskiego uchodźcy, którzy nie mogli wrócić do swoich domów w okręgu Lachin i Shahumyan w Azerbejdżanie, skąd musieli uciec w 1992 r. w czasie konfliktu w Górnym Karabachu. 

Trybunał zauważył, że zasada subsydiarności wspiera system Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dlatego Armenia i Azerbejdżan zobowiązały się przed przystąpieniem do Rady Europy do pokojowego rozwiązania konfliktu w Górnym Karabachu. Trybunał mógł tylko podkreślić, że w zakresie ich odpowiedzialności leżało znalezienia rozwiązania konfliktu na poziomie politycznym. Bez rozstrzygania o odszkodowaniu czy słusznym zadośćuczynieniu, skuteczne wykonanie wyroku wstępnego wymagało stworzenia środków generalnych na poziomie krajowym. Trybunał również zauważył, że szkoda doznana przez skarżących nie dawała się precyzyjnie wyliczyć. Trudności z jej oszacowaniem wynikały z upływu czasu: element czasowy osłabił związek między naruszeniem Konwencji a szkodą. Konkludując, Trybunał podkreślił odpowiedzialność obu państw w znalezieniu rozwiązania konfliktu w Górnym Karabachu. Czekając na rozwiązanie na poziomie politycznym, Trybunał uznał za odpowiednie przyznanie odszkodowania i zadośćuczynienia skarżącym. 

Tydzień 50 - Zadumov przeciwko Rosji

Brak kluczowego świadka oznaczał, że skazania rosyjskiego zabójcy było niesprawiedliwe, ale przepisy dotyczące zeznań były wystarczająco solidne - wyrok ETPC z 12.12.2017 r. w sprawie Zadumov przeciwko Rosji (sprawa nr 2257/12); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 6 ust. 1 i 3 d) (prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz prawo do żądania obecności i przesłuchania świadków) Konwencji.

Skarżący Roman Zadumov zarzucał, że został uznany winnym zabójstwa na podstawie decydującego zeznania świadka odczytanego przed sądem, który ostatecznie się przed nim nie stawił. 

Trybunał uznał, że sądy krajowe nie uczyniły wszystkiego co w ich mocy by zapewnić stawiennictwo świadka na rozprawie. Trybunał zauważył, że świadek chorowała psychicznie i była już zdolna do opuszczenia szpitala psychiatrycznego w czasie rozprawy. Jej nieobecność nie była więc uzasadniona. To naruszenie było kluczowe jako że jej zeznania miały charakter decydujący dla skazania skarżącego. Pomimo stwierdzenia naruszenia Trybunał nie uznał, aby problem nieobecności na rozprawie miał charakter systemowy czy strukturalny i stwierdził, że w tamtym czasie skarżący miał odpowiednie gwarancje procesowe. Nie było więc konieczne wskazywanie władzom rosyjskim możliwych środków generalnych na rozwiązanie tego problemu. Trybunał nie przyznał również słusznego zadośćuczynienia skarżącemu jako że mógł wnosić o wznowienie postępowania karnego. 

Tydzień 17 - Magyarországi Evangéliumi Testvérközösség przeciwko Węgrom

Węgry muszą zapłacić słuszne zadośćuczynienie wspólnocie religijnej za usunięcie jej statusu kościoła - wyrok ETPC z 25.4.2017 r. w sprawie Magyarországi Evangéliumi Testvérközösség przeciwko Węgrom (54977/12).

Trybunał zajmował się kwestią słusznego zadośćuczynienia (art. 41 Konwencji) po wyroku wydanym w 2014 r. w sprawie utraty przez wspólnoty religijne pełnego statusu kościoła. Magyarországi Evangéliumi Testvérközösség to wspólnota religijna, która była wcześniej zalegalizowana na Węgrzech i funkcjonowała jako kościół. Zgodnie z nowym prawem wprowadzonym w 2012 r., wszystkie wspólnoty religijne, łącznie ze skarżącą, utraciły statusu kościołów i związane z tym korzyści. Na podstawie art. 11 (wolność zgromadzeń i stowarzyszeń) w związku z art. 9 (wolność myśli, sumienia i wyznania), skarżąca i wiele innych społeczności religijnych zarzuciły naruszenie Konwencji poprzez ich wyrejestrowanie zgodnie z nowym prawem oraz ich dyskrecjonalne ponowne zarejestrowanie jako kościołów zgodnie z nowym prawem. Sprawa została rozstrzygnięta co do meritum w 2014 r. Trybunał uznał w szczególności, że węgierskie władze nie wypełniły swojego obowiązku neutralności pozbawiając skarżącą wspólnotę statusu kościoła zamiast zastosowania mniej surowe środki. W 2016 r. Trybunał wydał wyrok częściowy dotyczący wniosków o słuszne zadośćuczynienie dla wszystkich religijnych wspólnot za wyjątkiem skarżącej. Wniosek tej ostatniej miał być rozpoznany później z uwagi na trwające negocjacje z węgierskim rządem. Skarżąca żądała 8,691,000 euro. W dzisiejszym wyroku Trybunał jednomyślnie zadecydował przyznać jej słuszne  zadośćuczynienie w wysokości 3,000,000 euro tytułem szkody majątkowej w formie ryczałtu. Na ryczałt składają się w szczególności utrata korzyści z odliczenia podatku, państwowe subwencje oraz dodatki do wynagrodzenia dla personelu zatrudnionego w kościelnych instytucjach; podobnie jak i utracone korzyści wynikające z braku dostępu skarżącej do grantów zarządzanych przez władze państwowe.

Tydzień 13 - Nagmetov przeciwko Rosji

Ciężkie naruszenia Konwencji pozwoliły na przyznanie słusznego zadośćuczynienia nawet w sytuacji braku odpowiednio sformułowanego wniosku – wyrok ETPC z 30.3.2017 r. (Wielka Izba) w sprawie Nagmetov przeciwko Rosji (35589/08) ; jednomyślnie : naruszenie Artykułu 2 (prawo do życia) Konwencji  w zakresie materialnym oraz proceduralnym oraz 14 głosami do 3 : że państwo musi zapłacić skarżącemu 50,000 euro tytułem słusznego zadośćuczynienia.

Sprawa dotyczy kwestii przyznania słusznego zadośćuczynienia w braku odpowiednio sformułowanego wniosku. Trybunał uznał w szczególności, że wniosek nie został sformułowany w sposób prawidłowy, tj. zgodnie z regułami. Mimo to uznał się za właściwy do przyznania, w sposób rozsądny i wyważony, słusznego zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą z wyjątkowych okoliczności niniejszej sprawy.

Trybunał uznał, że ustalenie naruszenia Artykułu 2 w zakresie materialnym i proceduralnym, jak w niniejszej sprawie, nie stanowi samo w sobie wystarczającej podstawy do przyznania słusznego zadośćuczynienia. Ciężar oraz wpływ naruszeń w tej sprawie, podobnie jak ogólny kontekst w jakich do nich doszło, w szczególności długotrwałe śledztwo, pełne wad w sprawie przyczyn śmierci spowodowanych przez funkcjonariusza publicznego spowodowały przyznanie słusznego zadośćuczynienia. Trybunał nie znalazł żadnego argumentu wskazującego na to, że prawo krajowe pozwalało na domaganie się odpowiedniego odszkodowania i do jego otrzymania w rozsądnym terminie. Trybunał stwierdził więc, że niniejsza sprawa dotyczy okoliczności wyjątkowych, które przemawiają za przyznaniem słusznego zadośćuczynienia za krzywdę, pomimo braku odpowiednio sformułowanego wniosku w tym zakresie.