Pârvu przeciwko Rumunii

Rumunia musi zapewnić skuteczne zbadanie zarzutów nadmiernego użycia siły podczas operacji policyjnych – wyrok ETPC z 30.8.2022 r. w sprawie Pârvu przeciwko Rumunii (skarga nr 13326/18); jednogłośnie: dwa naruszenia Artykułu 2 (prawo do życia/skuteczne śledztwo) Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Sprawa dotyczyła zarzutu skarżącej o chaotyczną operację policyjną, w której jej mąż został postrzelony w głowę po tym, jak funkcjonariusze pomylili go z uciekinierem międzynarodowym. Jej mąż zmarł wkrótce potem w szpitalu.

Trybunał miał poważne wątpliwości, czy sposób, w jaki policja zareagowała podczas incydentu, był „absolutnie konieczny”. Sądu nie przekonywały też wysuwane argumenty, najpierw samoobrona, potem połączenie samoobrony i przypadkowego oddania strzału. Był szczególnie zaniepokojony planowaniem i kontrolą operacji, w przypadku której możliwe było popełnienie istotnego błędu w identyfikacji podejrzanego, a zaangażowanych funkcjonariuszy nie można było jednoznacznie zidentyfikować jako pochodzących od policji. Dochodzenie, trwające ponad 11 lat, było ponadto nieskuteczne, a sądy krajowe same zidentyfikowały różne braki w czterech orzeczeniach sądowych. Wreszcie Trybunał wskazał, że podobne sprawy przeciwko Rumunii zostały już przekazane Komitetowi Ministrów Rady Europy w celu wykonania i uznał, że na mocy art. 2 Konwencji użycie siły przez policję nie zostało skutecznie zbadane.

Bouras przeciwko Francji

Użycie siły zbrojnej przez żandarma przeciwko więźniowi, który zaatakował swojego kolegę podczas przenoszenia z więzienia do sądu: brak naruszenia art. 2 Konwencji – wyrok ETPC z 19.5.2022 r. w sprawie Bouras przeciwko Francji (skarga nr 31754/18); jednogłośnie:

nie doszło do naruszenia Artykułu 2 (prawo do życia) Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Sprawa dotyczyła skargi, w części merytorycznej Artykułu 2 Konwencji, dotyczącej użycia broni przez żandarma, w wyniku której zginął więzień, który zaatakował innego żandarma w pojeździe przewożącym go z więzienia w Strasburgu do sądu w Colmar.

Podobnie jak sądy krajowe – których orzeczenia, jak zauważył Trybunał, zawierały szczególnie wyczerpujące uzasadnienie – Trybunał stwierdził, że żandarm działał w szczerym przekonaniu, że życie jego kolegi jest zagrożone i szczerze wierzył, że konieczne jest użycie broni. Dochodzenie nie wzbudziło żadnych wątpliwości co do autentyczności i uczciwości tego przekonania. Trybunał zauważył, że decyzję o użyciu broni poprzedziły ostrzeżenia ustne i inne nieudane próby powstrzymania ataku. Niebezpieczeństwo dla żandarmów zostało potwierdzone przez sądowy raport balistyczny, którego wnioski zostały zatwierdzone przez Wydział Śledczy Sądu Apelacyjnego. Stwierdzając, że w dochodzeniu administracyjnym prowadzonym przez wydział spraw wewnętrznych żandarmerii krajowej nie stwierdzono naruszenia przepisów, Trybunał stwierdził również, że przekazanie nie może być uznane za nieprzygotowane lecz zarządzane w sposób minimalizujący jakiekolwiek ryzyko dla życia więźnia lub życia żandarmów. W tych okolicznościach Trybunał stwierdził, że decyzja żandarma o użyciu broni palnej może być uznana za uzasadnioną i absolutnie niezbędną „w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą” w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a Konwencji.

Gasangusenov przeciwko Rosji

Pasterze zginęli w wyniku nieuzasadnionego użycia śmiercionośnej siły – wyrok ETPC z 30.3.2021 r. w sprawie Gasangusenov przeciwko Rosji (skarga nr 78019/17); jednomyślnie:

Naruszenie art. 2 w aspekcie materialnym (prawo do życia) Konwencji;

Naruszenie art. 2 w aspekcie proceduralnym (prawo do życia: obowiązek przeprowadzenia skutecznego śledztwa).

Sprawa dotyczyła zabójstwa dwóch synów skarżącego, pracujących jako pasterze, w czasie operacji specjalnej przeprowadzonej przez agentów państwowych w sierpniu 2016 r. w Dagestanie. Dotyczyła również wszczętego w następstwie śledztwa.

Trybunał uznał, że synowie skarżącego zostali zamordowani w wyniku nieusprawiedliwionego użycia śmiercionośnej siły w sposób niezgodny z art. 2 Konwencji. Nie było dowodów na to, że poważnie rozważono planowanie i przeprowadzenie operacji. W tym świetle Trybunał uznał, że nie zostało wykazane, iż użyta śmiercionośna siła, która spowodowała śmierć synów skarżącego, była absolutnie konieczna. Okazało się również, że nie przeprowadzono żadnego skutecznego śledztwa w sprawie ich zabójstwa. Trybunał orzekł, zgodnie z art. 46 (moc wiążąca i wykonywanie wyroków) Konwencji, że rząd musi podjąć wszelkie niezbędne i odpowiednie środki w celu zapewnienia w niniejszej sprawie przestrzegania wymogów proceduralnych art. 2.

  

Shmorgunov i Inni przeciwko Ukrainie

Liczne naruszenia praw podczas protestów na Majdanie – wyrok ETPC z 21.01.2021 r. w sprawie Shmorgunov i Inni przeciwko Ukrainie (skargi nr 12482/14 i 39800/14), Kadura i Smaliy przeciwko Ukrainie (skargi nr 42753/14 i 43860/14), Dubovtsev i Inni przeciwko Ukrainie (skarga nr 21429/14) oraz Vorontsov i Inni przeciwko Ukrainie (skarga nr 58925/14); jednomyślnie:

Wiele naruszeń art. 3 (zakaz tortur oraz nieludzkiego i poniżającego traktowania) Konwencji;

Wiele naruszeń art. 5 ust. 1 i 3 (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego);

Wiele naruszeń art. 11 (wolność zgromadzeń i stowarzyszeń);

Naruszenie art. 2 (prawo do życia) oraz

Naruszenie art. 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego).

Sprawa dotyczyła zdarzeń wokół protestów na Majdanie w Kijowie i innych miastach na Ukrainie, w których dochodziło do rozproszenia protestujących, ich pozbawienia wolności, porywania aktywistów i złego ich traktowania, a także związanych z tym postępowań.

Wszyscy skarżący mieli do czynienia z policją lub niepaństwowymi agentami znajdującymi się pod policyjną kontrolą (tituszki). Zarzucali m.in. brutalność policji, odmowę przyznania im prawa do protestu, nieuzasadnione areszty, a nawet w jednym przypadku śmierć.

Trybunał uznał, że władze celowo zastosowały złe traktowania a państwo było odpowiedzialne za zamordowanie jednego z protestujących. Zauważył, że wiele aresztów było arbitralnych. Stwierdził, że władze celowo chciały zakłócić początkowo pokojowe protesty, używając nadmiernej przemocy i bezprawnych zatrzymań by to osiągnąć. Podsumowując, Trybunał uznał, że stwierdzone naruszenia stanowiły strategię władz. Dodatkowo, śledztwa w sprawie przedmiotowych zdarzeń w wielu przypadkach były nieskuteczne.

Castellani p. Francji

Nieodpowiednio zaplanowana operacja i nadmierne użycie siły przez specjalną uzbrojoną komórkę policji w czasie zatrzymania podejrzanego – naruszenie Konwencji – wyrok ETPC z 30.4.2020 r. w sprawie Castellani p. Francji (skarga nr 43207/16); jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji.

Sprawa dotyczyła skargi osoby, która była ofiarą aktów przemocy w czasie zatrzymania w jej domu przez GIPN, wyspecjalizowaną uzbrojoną komórkę policji, w obecności żony i córki.

Trybunał uznał, że operacja policji w domu skarżącego nie została zaplanowana ani przeprowadzona w taki sposób, że użyte środki były konieczne do wypełnienia ostatecznego celu – zatrzymania podejrzanego.

Skarżący nie został oskarżony o stawianie oporu w czasie zatrzymania a działania wielu funkcjonariuszy policji, noszących hełmy i kamizelki kuloodporne były szczególnie brutalne.

Trybunał stwierdził, że zastosowane środki nie były konieczne do zatrzymania skarżącego a zastosowana siła fizyczna przeciwko niemu nie była konieczna w stosunku do jego zachowania.

Andreea-Marusi Dumitru p. Rumunii

Naruszenie prawa do życia w związku z użyciem broni palnej przez policjanta, skutkującego bardzo poważnymi obrażeniami oraz długość śledztwa – wyrok ETPC z 31.3.2020 r. w sprawie  Andreea-Marusi Dumitru p. Rumunii (skarga nr 9637/16); jednomyślnie:

Naruszenie art. 2 (prawo do życia) Konwencji w aspekcie materialnym i proceduralnym.

Sprawa dotyczyła skuteczności i długości śledztwa przeprowadzonego po tym, jak skarżący doznał ran postrzałowych na skutek operacji policji w składzie towarowym w listopadzie 2005 r.

Trybunał zauważył, że ponad 9 lat i 3 miesiące upłynęły między zdarzeniem z 8 listopada 2005 r. a prawomocnym wyrokiem z 25 lutego 2015 r.

Po pierwsze, śledztwo w kontekście postępowania dotyczącego operacji policji z 8 listopada 2005 r. nie mogło zostać uznane za sprawne i skuteczne. Po drugie, z uwagi na brak szczegółowych regulacji użycia broni palnej oraz zastrzeżeń co do planowania operacji policji, funkcjonariusz policji nie podjął odpowiednich środków ostrożności celem ochrony ludzkiego życia.

Tydzień 21 - Toubache przeciwko Francji

Śmiertelny strzał oddany w uciekający pojazd: użycie siły nie było absolutnie konieczne – wyrok ETPC z 7.6.2018 r. w sprawie Toubache przeciwko Francji (skarga nr 19510/15); jednomyślnie: naruszenie Artykułu 2 (prawo do życia) Konwencji.

Sprawa dotyczyła konieczności i proporcjonalności użycia siły przez organy ścigania w kontekście śmierci syna skarżących, który został zastrzelony i zabity przez żandarma w czasie jazdy za uciekającym pojazdem.

Trybunał nie chciał nakładać niemożliwego do udźwignięcia ciężaru na władze. Odnotował, że żandarmi użyli wcześniej alternatywnych metod: próbowali zatrzymać samochód a śmierć syna skarżących wydarzyła się w toku nieplanowanej operacji, w czasie której żandarmi musieli zareagować bez uprzedniego przygotowania. Mimo to, mając na względzie fakt, że kierowca nie stanowił natychmiastowego zagrożenia, a zatrzymanie pojazdu nie było naglące, użycie broni palnej przez żandarma O.G. nie było absolutnie konieczne w celu dokonania zgodnego z prawem zatrzymania dla celów Artykułu 2 ust. 2 lit. b Konwencji.

Trybunał również zauważył, że po zdarzeniu w tej sprawie, uchwalono prawo z 28 lutego 2017 r. wprowadzające zasady wyrażone w orzecznictwie ETPC, zgodnie z którymi organy ścigania mogą używać broni palnej tylko w sytuacjach absolutnej konieczności oraz w ściśle proporcjonalny sposób.