Keaney p. Irlandii

Brak skutecznego środka w irlandzkim prawie dla skargi na przewlekłość postępowania – wyrok ETPC z 30.4.2020 r. w sprawie Keaney p. Irlandii (skarga nr 72060/17)

Skarga dotyczyła zarzutów na przewlekłość postępowania cywilnego dotyczącego nieudanego przedsięwzięcia biznesowego.  Została wybrana przez Trybunał jako sprawa wiodąca w zakresie problemu skutecznych środków krajowych w Irlandii w zakresie skargi na przewlekłość postępowania.

Jednomyślnie: naruszenie art. 6 ust. 1 (prawo do rzetelnego procesu sądowego w rozsądnym terminie) Konwencji.

Pomimo zachowania skarżącego, który w sposób oczywisty przyczynił się do przewlekłości zarówno przed Irlandzkim Wysokim Sądem jak i Sądem Najwyższym, to długość postępowania odwoławczego przed tym ostatnim była nadmierna.

Jednomyślnie: naruszenie art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego).

Trybunał miał problem z zaakceptowaniem faktu, że podstawowy środek proponowany przez rząd było powództwo o odszkodowanie za naruszenie konstytucyjnego prawa do procesu sądowego w rozsądnym terminie miał być skuteczny w teorii i praktyce. Pomimo ostatnich wysiłków Irlandzkiego Sądu Najwyższego celem wyjaśnienia warunków w jakich takie odszkodowanie miało zostać wypłacone, wątpliwości budziła szybkość środka oraz fakt, że definicja odpowiednich warunków do zajęcia się takim pozwem miała zostać dopiero ustalona. Trybunał podkreślił, że problemy dotyczące istnienia skutecznego środka odwoławczego za nierozsądne opóźnienie były sygnalizowane od 2003 r. i powtarzane w sprawach dotyczących postępowań karnych i cywilnych toczących się w Strasburgu. W końcu Trybunał uznał, że z uwagi na zachowanie skarżącego, stwierdzenie naruszenia Konwencji będzie odpowiednim słusznym zadośćuczynieniem.

Castellani p. Francji

Nieodpowiednio zaplanowana operacja i nadmierne użycie siły przez specjalną uzbrojoną komórkę policji w czasie zatrzymania podejrzanego – naruszenie Konwencji – wyrok ETPC z 30.4.2020 r. w sprawie Castellani p. Francji (skarga nr 43207/16); jednomyślnie:

Naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania) Konwencji.

Sprawa dotyczyła skargi osoby, która była ofiarą aktów przemocy w czasie zatrzymania w jej domu przez GIPN, wyspecjalizowaną uzbrojoną komórkę policji, w obecności żony i córki.

Trybunał uznał, że operacja policji w domu skarżącego nie została zaplanowana ani przeprowadzona w taki sposób, że użyte środki były konieczne do wypełnienia ostatecznego celu – zatrzymania podejrzanego.

Skarżący nie został oskarżony o stawianie oporu w czasie zatrzymania a działania wielu funkcjonariuszy policji, noszących hełmy i kamizelki kuloodporne były szczególnie brutalne.

Trybunał stwierdził, że zastosowane środki nie były konieczne do zatrzymania skarżącego a zastosowana siła fizyczna przeciwko niemu nie była konieczna w stosunku do jego zachowania.

ATV Zrt p. Węgrom

Zakazanie telewizji określania Jobbiku jako „skrajnie prawicowego” na podstawie niejasnego zastosowania prawa stanowiło naruszenie Konwencji - wyrok ETPC z 28.4.2020 r. w sprawie ATV Zrt p. Węgrom (skarga nr 61178/14); jednomyślnie: naruszenie art. 10 (wolność wypowiedzi) Konwencji.

Sprawa dotyczyła zakazania spółce telewizyjnej określenia partii politycznej jako „skrajnie prawicowej” na podstawie nie dającego się przewidzieć zastosowania zakazu ustawowego komunikowania jakiejkolwiek „opinii” przez wiadomości.

Art. 12 ustawy o mediach zakazywał komunikowania jakiejkolwiek „opinii” przez wiadomości. Skarżąca spółka posiadała kanał telewizyjny, który miał naruszyć ustawę przez określenie w wiadomościach partii politycznej Jobbik jako „skrajnie prawicowej”. Zakazano jej powtarzania tego określenia. Skarżąca spółka bezskutecznie odwoływała się wskazując, że termin „skrajnie prawicowy” był powszechnie używany w odniesieniu do Jobbik, co miało podstawy zarówno w naukach politycznych jak i społecznych, jak i również odnosiło się do pozycji Jobbiku w parlamencie.

W niniejszej sprawie nie chodziło o to, czy przepis art. 12 ustawy o mediach był co do zasady odpowiednio przewidywalny co do jego stosowania w zakresie pojęcia „opinia”, lecz raczej, czy publikując oświadczenie zawierające słowa „skrajnie prawicowy” skarżąca spółka wiedziała lub powinna była wiedzieć, że wyrażenie to stanowi opinię w tych okolicznościach.

Kwestia czy podejście sądów krajowych mogło być rozsądnie oczekiwane była ściśle związana z problemem czy w demokratycznym społeczeństwie było konieczne zakazać pojęcia „skrajnie prawicowy” w wiadomościach w tych okolicznościach i w świetle uzasadnionego poszukiwanego celu tego ograniczenia.

Termin „opinia” wskazany w art. 12 ustawy o mediach wydaje się być bardzo szeroki, obejmując wszystkie rodzaje przymiotników. W obliczu braku precyzyjnej legislacji sądy krajowe powinny zapewnić, że kwestionowany przepis dotyczył tylko wyrażenia, które mogło naruszyć wyważone i bezstronne raportowanie na temat spraw dotyczących interesu publicznego i które mogło być zakazane, jednocześnie nie stając się narzędziem do ograniczenia wolności wypowiedzi, a towarzyszące działania i idee były chronione art. 10 Konwencji.

W toku postępowania sądy krajowe zasugerowały różne elementy analizy, by orzec o charakterze przedmiotowego terminu. Wykładnia dokonana przez sądy wyższej instancji w sprawie skarżącego a mianowicie, że termin „skrajnie prawicowy” stanowił opinię mogła być rozsądnie przewidziana. Jednocześnie nic nie wskazuje na to, że sądy krajowe poszukiwały oceniając charakter wskazanego terminu przepisów, które miały promować wyważone raportowanie wiadomości. Mimo że Trybunał Konstytucyjny odniósł się do prawa opinii publicznej do bezinteresownej informacji o faktach, to orzekając po prostu uznał, że opinia publiczna może ulec wpływowi użycia epitetu, bez wykazania czy w okolicznościach sprawy ten specyficzny termin mógł naruszyć wyważoną prezentację sprawy dotyczącej interesu publicznego.

Trybunał przychylił się do argumentu skarżącej spółki przed sądami krajowymi, że partie polityczne były często definiowane epitetami (partia zielonych, partia konserwatywna, etc.), co odnosiło się do ich politycznych celów i programów i nie stanowiło ani opinii ani oceny zdolnych wywołać uprzedzenie publiki.

Skarżąca spółka opierała się na stanie faktycznym w sprawie, a mianowicie, że wskazany epitet został użyty w związku z demonstracją wywołaną przez antysemicki komentarz członka Jobbiku. W tych okolicznościach Trybunał uznał, że takie elementy stanu faktycznego były odpowiednie do uznania, że termin „skrajnie prawicowy” nie dotyczył oceny czyjegoś zachowania w kontekście moralności czy osobistych uczuć spikera, ale pozycji partii w ramach politycznego spektrum w ogólności, a w szczególności w węgierskim parlamencie. Mimo to sądy krajowe nie uznały okoliczności towarzyszących informacji będącej przedmiotem reportażu. Co więcej, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy ustawy o mediach nie wymagały by opinia miała podstawę faktyczną, tym samym uznając bezpośrednio bezpodstawność obrony skarżącej spółki zbudowaną na prawdziwości i faktycznej zgodności zastosowanego terminu.

Mając na względzie różne podejścia sądów krajowych do odróżnienia faktów od opinii, cele przepisów ustawy o mediach oraz okoliczności sprawy, skarżąca spółka nie mogła przewidzieć, że termin „skrajnie prawicowy” zostanie zakwalifikowany jako opinia. Nie mogła również przewidzieć, że zakaz używania tego terminu w wiadomościach mógł być konieczny w celu ochrony bezinteresownego raportowania. Dlatego, zakaz nałożony na skarżącą spółkę w używaniu przedmiotowego terminu był nieproporcjonalną ingerencją w jej prawo do wolności wypowiedzi. Tym samym doszło do naruszenia art. 10 Konwencji.

Dragan Petrović p. Serbii

Brak przejrzystości prawa skutkował tym, że pobranie wymazu z DNA w czasie śledztwa w sprawie morderstwa naruszyło Konwencję – wyrok ETPC z 9.4.2020 r. w sprawie Dragan Petrović p. Serbii (skarga nr 75229/10); jednomyślnie:

Brak naruszenia art. 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego) Konwencji w zakresie przeszukania przez policję mieszkania skarżącego oraz

6 głosami do 1: naruszenie art. 8 Konwencji z uwagi na pobranie próbki śliny z DNA skarżącego.

Sprawa dotyczyła przeszukania przez policję mieszkania skarżącego oraz pobrania próbki DNA w czasie śledztwa w sprawie morderstwa.

Trybunał uznał w szczególności, że nakaz przeszukania był odpowiednio szczegółowy i towarzyszyły mu odpowiednie i wystarczające gwarancje przeciwko nadużyciom w toku przeszukania. Przykładowo, skarżący, jego obrońca oraz właściciel mieszkania byli obecni w toku przeszukania.

Mimo to, Trybunał stwierdził, że pobranie próbki śliny z DNA skarżącego nie było „zgodne z prawem” w rozumieniu art. 8. Środek ten został przeprowadzony według przepisów poprzedniego kodeksu postępowania karnego, który jedynie upoważniał do pobrania próbek krwi czy też „innych procedur medycznych”. Dodatkowo, kodeks został znowelizowany w 2011 r. z nowymi gwarancjami dotyczącym wymazów DNA z ust – co stanowiło bezpośrednie przyznanie, że wcześniej taka możliwość nie istniała.

Kukhalashvili i Inni p. Gruzji

Działania policji w celu stłumienia zamieszek w zakładzie karnym wiązały się z użyciem nieproporcjonalnej siły – wyrok ETPC z 2.4.2020 r. w sprawie Kukhalashvili i Inni p. Gruzji (skargi nr 8938/07 i 41891/07); jednomyślnie:

Naruszenie art. 2 (prawo do życia) Konwencji zarówno w zakresie proceduralnym jak i materialnym.

Sprawa dotyczyła śmierci osób bliskich skarżących w czasie operacji policji mającej na celu stłumienie zamieszek w zakładzie karnym, w którym byli osadzeni.

Trybunał w pierwszej kolejności stwierdził wiele błędów w śledztwie władz dotyczącym okoliczności w jakich siły policyjne stłumiły zamieszki w zakładzie karnym, w których zabito osoby bliskie skarżących. Przykładowo, pierwsze działania we wstępnej fazie śledztwa zostały podjęte przez tę samą instytucję – zakład karny, który nakazał i wykonał środki tłumiące zamieszki.

Trybunał uznał również, że podczas gdy funkcjonariusze mogli być uprawnieni do decydowania o użyciu śmiercionośnej siły w odpowiedzi na strzały ze strony więźniów w czasie zamieszek, to poziom użytej siły nie był absolutnie konieczny. Zostało to uwidocznione przez brak odpowiedniego planowania odpowiedzi służb porządkowych, fakt, że użycie śmiercionośnej siły był nadmierny i bezkrytyczny oraz ponieważ władze nie zapewniły później odpowiedniej pomocy medycznej więźniom.

Dos Santos Calado i Inni p. Portugalii

Nadmierny formalizm Trybunału Konstytucyjnego pozbawił skarżących ich prawa dostępu do sądu – wyrok ETPC z 31.3.2020 r. w sprawie Dos Santos Calado i Inni p. Portugalii (skargi nr 55997/14, 68143/16, 78841/16 oraz 3706/17); jednomyślnie:

Naruszenie art. 6 ust. 1 (prawo dostępu do sądu) Konwencji w odniesieniu do skarg nr 55997/14 oraz 68143/16, oraz

Brak naruszenia art. 6 ust. 1 w odniesieniu do skargi nr 78841/16.

Sprawa dotyczyła Portugalczyków, którzy skarżyli się na to, że ich skargi do TK zostały uznane za niedopuszczalne. Skargi nr 55997/14 and 68143/16 dotyczyły również domniemanego braku bezstronności 3 sędziów zasiadających w składzie TK.

Trybunał uznał w szczególności, że w dwóch sprawach, w których stwierdzono naruszenie, Trybunał Konstytucyjny posłużył się nadmiernym formalizmem stosując przepisy ustawowe kształtujące podstawy jego jurysdykcji do rozpoznawania skarg konstytucyjnych. W konsekwencji, TK pozbawił skarżących ich prawa dostępu do sądu.

Jeanty p. Belgii

Belgijskie władze powstrzymały samobójstwo więźnia z problemami psychicznymi ale poddało go poniżającemu traktowaniu – wyrok ETPC z 31.3.2020 r. w sprawie Jeanty p. Belgii (skarga nr 82284/17);

Większością – brak naruszenia art. 2 (prawo do życia) Konwencji oraz

Jednomyślnie – naruszenie art. 3 (zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania).

Sprawa dotyczyła osoby cierpiącej na zaburzenia psychiczne, która kilkakrotnie próbowała popełnić samobójstwo w czasie tymczasowego aresztowania w Zakładzie Karnym w Arlon.

Trybunał uznał, że art. 2 znajdował zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na charakter działań pana Jeanty (kilkukrotne usiłowania samobójstwa), które naraziły jego życie na realne niebezpieczeństwo. Trybunał zauważył, że środki podjęte przez władze uchroniły pana Jeanty przed popełnieniem samobójstwa.

Trybunał również wskazał, że pan Jeanty doznał dolegliwości p intensywności przekraczającej nieunikniony poziom cierpienia związanego z pozbawieniem wolności, w szczególności z uwagi na brak kontroli medycznej oraz leczenia w czasie dwóch okresów pozbawienia wolności, łącznie z zastosowaniem wobec niego środka dyscyplinarnego w postaci umieszczenia go w celi izolacyjnej przez 3 dni pomimo prób popełnienia samobójstwa. Uznał również, że śledztwo w tym zakresie było nieskuteczne.

Andreea-Marusi Dumitru p. Rumunii

Naruszenie prawa do życia w związku z użyciem broni palnej przez policjanta, skutkującego bardzo poważnymi obrażeniami oraz długość śledztwa – wyrok ETPC z 31.3.2020 r. w sprawie  Andreea-Marusi Dumitru p. Rumunii (skarga nr 9637/16); jednomyślnie:

Naruszenie art. 2 (prawo do życia) Konwencji w aspekcie materialnym i proceduralnym.

Sprawa dotyczyła skuteczności i długości śledztwa przeprowadzonego po tym, jak skarżący doznał ran postrzałowych na skutek operacji policji w składzie towarowym w listopadzie 2005 r.

Trybunał zauważył, że ponad 9 lat i 3 miesiące upłynęły między zdarzeniem z 8 listopada 2005 r. a prawomocnym wyrokiem z 25 lutego 2015 r.

Po pierwsze, śledztwo w kontekście postępowania dotyczącego operacji policji z 8 listopada 2005 r. nie mogło zostać uznane za sprawne i skuteczne. Po drugie, z uwagi na brak szczegółowych regulacji użycia broni palnej oraz zastrzeżeń co do planowania operacji policji, funkcjonariusz policji nie podjął odpowiednich środków ostrożności celem ochrony ludzkiego życia.

Tête p. Francji

Skazanie za złośliwe fałszerstwa autora listu otwartego do Władz Rynków Finansowych było nieproporcjonalne – wyrok ETPC z 26.3.2020 r. w sprawie Tête p. Francji (skarga nr 59636/16); jednomyślnie:

Naruszenie art. 10 (wolność wypowiedzi) Konwencji.

W niniejszej sprawie skarżący żalił się na skazanie go za złośliwe fałszerstwo z powodu listu otwartego, który napisał do Przewodniczącego Władz Francuskich Rynków Finansowych (AMF), w którym oskarżył Lyońską Grupę Olimpijską (OLG) i jej prezesa of udzielenie fałszywej i mylącej informacji w czasie debiutu spółki na giełdzie. Celem debiutu było pozwolenie na zbudowanie nowego stadionu nazywanego „Ziemia OL” na przedmieściach Lyonu.

Trybunał zauważył w szczególności, że sądy krajowe nie zbadały odpowiednio konieczności ingerencji w prawa skarżącego do wolności wypowiedzi. Również dostrzegł, że AMF nie podjęło żadnych działań w odpowiedzi na list i żadne postępowanie nie zostało wytoczone przeciwko prezesowi OLG. Dodatkowo, skarżący pisał list w interesie ogólnym i w kontekście działalności politycznej i kampanijnej. Trybunał odnotował fakt, że kary nałożone na skarżącego miały charakter karny.

W konsekwencji, Trybunał uznał, że ingerencja w prawa skarżącego do wolności wypowiedzi nie była proporcjonalna do poszukiwanego uzasadnionego celu (ochrony reputacji i praw innych, a w tej sprawie reputacji prezesa OLG) a przyczyny podane w orzeczeniach sądów krajowych były niewystarczająco aby to uzasadnić.  

Cegolea p. Rumunii

Prawo do startowania w wyborach parlamentarnych w 2012 r. : kandydat fundacji reprezentujący włoską mniejszość był dyskryminowany – wyrok ETPC z 24.3.2020 r. w sprawie Cegolea p. Rumunii (skarga nr 25560/13);

Jednomyślnie:

Naruszenie art. 14 (zakaz dyskryminacji) Konwencji w związku z art. 3 Protokołu Nr 1 do Konwencji (prawo do wolnych wyborów).

Sprawa dotyczyła zarzutu pani Cegolei, że była ofiarą dyskryminacji w związku z jej prawem stawania w wyborach parlamentarnych w dniu 9 grudnia 2012 r. w imieniu fundacji reprezentującej mniejszość włoską w Rumunii.

Mając na uwadze wszystkie okoliczności, a w szczególności brak sądowej oceny w celu ochrony przed arbitralnością, Trybunał uznał, że różnica w traktowaniu, której doznała pani Cegolea w porównaniu z organizacjami mniejszości narodowych już reprezentowanych w Parlamencie nie została wystarczająco uzasadniona w związku poszukiwanym uzasadnionym celem (aby zagwarantować, że organizacje będą odpowiednio reprezentowany i zachęcić tylko poważnych kandydatów do startowania).